MOOS / Voor het eerst controleplichtig
Een eerste jaarrekeningcontrole verschilt van elke volgende: de openingsbalans is nooit gecontroleerd, processen staan vaak niet op papier en de accountant zoekt een gesprekspartner die toezicht houdt. Het voorbereidingsdocument van MOOS vertaalt de achttien standaarden uit de NV COS die jaar 1 raken naar vijf fasen en een aanleverlijst.
Patrick van den Belt · Managing Partner · Versie oktober 2026
Op deze pagina
De accountant werkt volgens de Nadere voorschriften controle- en overige standaarden (NV COS) van de NBA. Die schrijven voor wat hij moet doen. Drie standaarden maken een eerste controle anders dan elke volgende.
Beginsaldi zijn nooit gecontroleerd (Standaard 510)
Zonder gecontroleerde voorganger moet de accountant de openingsbalans zelf onderbouwen. Krijgt hij daarover onvoldoende zekerheid, dan verplicht Standaard 705 hem tot een beperking in zijn oordeel, meestal op resultaat en kasstroom. Wat dat van jou vraagt staat op kaart 510 in het document.
De accountant zoekt een toezichthouder (Standaard 260)
Veel bedrijven die voor het eerst controleplichtig zijn hebben geen raad van commissarissen. De standaard verlangt dan alsnog een gesprekspartner die toezicht houdt, voor de planning, de bevindingen en de management letter. Wie dat bij jou is, leg je vooraf vast: kaart 260.
Processen moeten zichtbaar zijn (Standaard 315)
De accountant brengt je processen, systemen en risico's in kaart voordat er iets gecontroleerd wordt. Wat je niet kunt laten zien, bestaat voor de controle niet. Welke processen en welke IT-onderdelen hij verwacht, staat op kaart 300 en 315.
Vier vragen bepalen welke standaarden bij jou zwaarder wegen en welke je kunt overslaan. Het document kleurt ze per kaart.
Heb je een raad van commissarissen of audit committee?
Ja: zij zijn de gesprekspartner van de accountant. Nee: wijs vooraf aan wie toezicht houdt; kaart 260 weegt dan zwaarder.
Is je vorige jaarrekening ooit gecontroleerd?
Ja: de accountant kan steunen op het werk van de voorganger. Nee: de openingsbalans is het zwaarste werk; kaart 510 weegt zwaarder.
Heb je dochtermaatschappijen?
Ja: kaart 600 telt, inclusief het consolidatiedossier. Nee: sla kaart 600 over.
Heb je processen uitbesteed die de cijfers raken?
Salaris, hosting van je ERP, betalingen of fulfilment: ja, dan telt kaart 402 en vraag je assurancerapporten op bij je dienstverleners. Nee: sla kaart 402 over.
Het controlejaar loopt van de opdrachtbevestiging tot de verklaring. Per fase zie je hier welke standaarden spelen en wat de accountant doet. De werklijst per standaard, de eerste stap en wie het bij jou oppakt staan in het document.
01
Voordat de controle begint
Standaard 210: de accountant stelt vast of de controle uitvoerbaar is en legt de voorwaarden en jouw verantwoordelijkheden vast in een opdrachtbevestiging. Standaard 320: hij bepaalt vanaf welke omvang fouten ertoe doen voor de gebruikers van je jaarrekening; die materialiteit stuurt de hele controle. Standaard 260 en 265: hij communiceert met de met governance belaste personen over reikwijdte, timing, onafhankelijkheid en bevindingen. De werklijst voor deze fase staat op kaart 210, 320 en 260 in het document.
02
Voor de interimcontrole
Standaard 300 en 315: de accountant stelt een controlestrategie op en verwerft inzicht in je bedrijf, verslaggeving, interne beheersing en IT-omgeving. Standaard 240: hij beoordeelt het risico op een materiele fout door fraude en bevraagt directie, toezicht en medewerkers daarover; journaalposten worden daarop getest. Standaard 250: hij onderscheidt regelgeving met direct effect op de cijfers van regelgeving met gevolgen voor continuiteit of boetes, en vraagt hoe je naleving borgt. De voorbereiding op de interim, inclusief het fraudegesprek, staat op kaart 315, 240 en 250.
03
Rond balansdatum
Standaard 540: de accountant toetst elke post waar een oordeel in zit, van voorzieningen tot omzetallocatie, op methode, aannames en data. Standaard 550: hij identificeert verbonden partijen en onderzoekt de transacties met hen. Standaard 402: bij uitbestede processen wil hij inzicht in de beheersing bij die partij, via een assurancerapport of eigen werk. Standaard 505: hij vraagt rechtstreeks bij banken, debiteuren, crediteuren en advocaten bevestiging van saldi en voorwaarden. Alles leunt op een afsluiting die vaststaat. Welke memo's en lijsten je klaarzet, staat op kaart 540, 550, 402 en 505.
04
Tijdens het veldwerk
Standaard 510: bij een eerste controle moet de accountant zekerheid krijgen dat de beginsaldi geen materiele fouten bevatten en dat de grondslagen consistent zijn toegepast. Standaard 570: hij beoordeelt of de directie terecht uitgaat van continuiteit voor ten minste twaalf maanden na balansdatum. Standaard 560: hij onderzoekt gebeurtenissen tussen balansdatum en de datum van de verklaring. Standaard 720: hij leest het bestuursverslag mee en toetst het aan de jaarrekening en Titel 9 Boek 2 BW. Standaard 600: alleen bij dochters bepaalt de groepsaccountant welke onderdelen apart gecontroleerd worden. De onderbouwing van de openingsbalans en de liquiditeitsprognose staan op kaart 510 en 570.
05
Afronding
Standaard 580: de accountant vraagt van het bestuur een ondertekende bevestiging bij de jaarrekening, gedateerd vlak voor de verklaring. Standaard 700, 705 en 706: hij vormt een oordeel over de jaarrekening als geheel, goedkeurend of aangepast, en kan de aandacht vestigen op een punt zonder zijn oordeel aan te passen. Standaard 265 en 260: significante tekortkomingen in de interne beheersing meldt hij schriftelijk in de management letter en bespreekt hij met de governance. Wat je in jaar 1 in de verklaring kunt verwachten en wie de opvolging bewaakt, staat op kaart 580 en 700.
Standaarden over het kantoor zelf, zoals kwaliteitsbeheersing en dossiervorming, raken jou niet direct en blijven buiten beschouwing. Deze wel.
| Standaard | Onderwerp | Waarom dit jou raakt in jaar 1 |
|---|---|---|
| 210 | Opdrachtvoorwaarden | Je tekent een opdrachtbevestiging waarin jouw verantwoordelijkheden vastliggen. |
| 240 | Fraude | De accountant vraagt directie en toezicht expliciet naar fraude en test boekingen daarop. |
| 250 | Wet- en regelgeving | De accountant wil weten hoe je naleving van vergunningen, belasting en sectorregels borgt. |
| 260 en 265 | Communicatie met governance, tekortkomingen interne beheersing | Je ontvangt formele rapportages aan directie en RvC, inclusief de management letter. |
| 300 en 315 | Planning en risico-inschatting, inclusief IT | De accountant brengt je processen, systemen en risico's in kaart voordat er iets gecontroleerd wordt. |
| 320 | Materialiteit | De accountant bepaalt vanaf welke omvang een fout ertoe doet; dat stuurt de hele controle. |
| 402 | Serviceorganisaties | Uitbestede processen (salaris, hosting, betalingen) vallen onder de controle; zie ISAE 3402. |
| 505 | Externe bevestigingen | Banken, debiteuren en andere derden worden rechtstreeks door de accountant bevraagd. |
| 510 | Beginsaldi bij een eerste controle | De openingsbalans is nooit gecontroleerd en moet toch onderbouwd worden. |
| 540 | Schattingen | Elke post met een oordeel erin (voorzieningen, afschrijvingen, waardering) vraagt een onderbouwing. |
| 550 | Verbonden partijen | Transacties met aandeelhouders, directie en groepsmaatschappijen worden apart bekeken. |
| 560 | Gebeurtenissen na balansdatum | Wat er na balansdatum gebeurt, telt mee tot de datum van de verklaring. |
| 570 | Continuiteit | De directie onderbouwt dat het bedrijf de komende periode doorgaat, de accountant toetst dat. |
| 580 | Schriftelijke bevestigingen | Het bestuur tekent aan het eind een bevestiging bij de jaarrekening. |
| 600 | Groepscontroles | Alleen bij dochters: de consolidatie en de controle van onderdelen. |
| 700 tot 706 | De controleverklaring | Wat er in de verklaring kan staan en wat een eerste jaar daarin bijzonder maakt. |
| 720 | Bestuursverslag en overige informatie | De accountant leest het bestuursverslag mee en toetst het aan de jaarrekening en de wet. |
Elk onderdeel in het document verwijst naar het nummer van de standaard, zodat je het kunt nazoeken op nba.nl. Twijfel je of je controleplichtig bent? Doe eerst de controleplicht-check of lees hoe de groottecriteria in 2026 werken.
De woorden die in een eerste controlejaar voorbijkomen, in jouw taal.
PBC-lijst
De lijst van stukken die jij aan de accountant levert (prepared by client), met per stuk wie, wanneer en of het er al is.
Interim
De eerste controleronde, meestal in het najaar, waarin de accountant je processen en interne beheersing bekijkt.
Veldwerk
De controle van de cijfers zelf, na balansdatum, als de jaarrekening in concept klaar is.
Materialiteit
De omvang vanaf waar een fout ertoe doet voor wie de jaarrekening leest; bepaalt hoe diep de controle gaat.
Beginsaldi
De balans per begin boekjaar; bij een eerste controle nooit eerder gecontroleerd en dus extra werk.
Verbonden partijen
Aandeelhouders, directie en hun familie, en groepsmaatschappijen; transacties met hen worden apart bekeken.
Serviceorganisatie
Een partij aan wie je een proces hebt uitbesteed dat de cijfers raakt, zoals salaris, hosting of betalingen.
Assurancerapport
Een rapport van de accountant van je serviceorganisatie over de beheersing daar (bijvoorbeeld ISAE 3402); type 2 dekt een periode.
Management letter
De schriftelijke melding van de accountant over tekortkomingen in je interne beheersing, aan directie en toezicht.
Schriftelijke bevestiging
De brief die het bestuur aan het eind tekent, waarin het bevestigt dat de jaarrekening en de geleverde informatie volledig zijn.
Oordeel met beperking
Een verklaring waarin de accountant de jaarrekening goedkeurt behalve op een genoemd punt, bijvoorbeeld de beginsaldi.
Functiescheiding
De afspraak dat niet dezelfde persoon een transactie aanmaakt, goedkeurt en vastlegt.
Mijn vorige jaarrekening is nooit gecontroleerd. Wat betekent dat voor de eerste controle?
Dan is er geen voorganger op wiens werk de accountant kan steunen en moet hij de openingsbalans zelf onderbouwen (Standaard 510). Krijgt hij daarover onvoldoende zekerheid, dan volgt een beperking in zijn oordeel, meestal op resultaat en kasstroom. Begin daarom met de onderbouwing per balanspost zodra de opdracht is bevestigd.
Wij hebben geen raad van commissarissen. Met wie praat de accountant dan?
Standaard 260 verlangt dat de accountant een gesprekspartner heeft die toezicht houdt: anders de aandeelhouders of de directie. Leg vooraf vast wie dat is, agendeer een planningsmoment en een afrondingsmoment, en spreek af wie de management letter ontvangt en de opvolging bewaakt.
Wat is een management letter?
De schriftelijke melding van de accountant over tekortkomingen in je interne beheersing, aan directie en toezicht (Standaard 265). In een eerste jaar komt daarin terug wat bij de risico-inschatting en de interim is opgevallen aan processen, functiescheiding en IT. Lees hem als startpunt voor jaar 2. Meer over de management letter.
Wanneer begin ik met voorbereiden?
Met de openingsbalans zodra de opdracht is bevestigd; met procesbeschrijvingen en het applicatielandschap voor de interim; met de memo's per schattingspost en de lijst verbonden partijen rond balansdatum. De checklist met tien dingen die je nu al regelt staat op pagina 3 van het document. Lees ook wat je te wachten staat bij een eerste controle.
Mail ontwikkeling@moosaccountants.nl of bel. Een partner van MOOS stuurt je het document en stelt twee vragen terug: is je vorige jaarrekening ooit gecontroleerd, en heb je een raad van commissarissen? Die twee antwoorden bepalen welke kaarten bij jou het zwaarst wegen.
Liever bellen? Bel +31 6 21 80 98 55
Patrick van den Belt· Managing Partner